Akademik Vasilije Krestić (90): OSVRT NA MOJ NAUČNI RAD

Priredio: Vladan Dinić

Danas, u trećoj deceniji 21. veka, 2022. godine, kad živimo u virtuelnoj stvarnosti, carstvu laži i neistine kao jedine istine, kad mladi stasavaju uz Farmu, Parove, u rijaliti životu, u doba kad se vrednost više ne meri po čestitosti, prijateljstvu i rezultatima rada…već po klikovima na twitteru, facebooku, instangramu, a mediji po količinilaži kojke prezentiraju služenoj javnosti (i u nas i u svetu!) retko kad, sem slučajno, pravi velikani današnjice uopšte mogu da uđu u novine, na portale, jer po mišljenju kvazi urednika-neznalica — „koga to interesuje“?!

Ali…Jedno ali — stvarnost kvari.

I danas ima velikana, i danas, istina ređe, ima novinara i urednika, koji znaju „šta je šta“ i „ko je ko“, a jedan od tih ljudi, Srba, koji su istinska vrednost ovih balkanskih prostora, svakako je redovni akademik Srpske akdemije nauka i umestnosti, prof. dr Vasilije Krestić (90) koji je imao, što je lepo uočio veliki Njegoš — rašta i roditi. Čovek koji je u devet decenija svog bitisanja ostvario toliko mnogo u svom radu, doprineo nauci i Srbiji mnogo, mnogo više, od brojnih lažnih zvezda i zvezdica koji danonoćno „blešte“ od neukusa i iskonskog neznanja po TV ekranima, studijima, na društvenim mrežama „objašnjavajući sluđenoj javnosti“ i šta jeste i šta nije, i šta znaju i šta ne znaju, zapetljavajući se u svom neznanju i neukosti…

Naravno, čast mi je ponosan, što dugo poznajem akademika Vasilija Orestića, što imam mogućnost da ga pitam i slušam, da saslušam njegovo mišljenje o mojim nedoumicama i da razmaglim nejasnu sadašnjost… Napisah — slušam, ali Vasilije Krestić jedan od najumnijih Srba rođenih na ovim prostorima, za razliku od „sveznalica-neznalica“ je čovek koji sagovornika i sluša, što je danas, priznaćete retkost…

Vasilije Krestić (rođen u mestu Đala, 20. juila 1932) je srpski istoričar, profesor Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu u ponziji, i aktivni akademik Srpske akademije nauka i umestnosti.

Osnovnu školu pohađao je u mestu rođenja, gimnaziju u Zrenjaninu. Studije istorije završio je na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1957. Na istom fakultetu doktorirao je 1967. sa temom „Hrvatsko-ugarska nagodba 1868. godine“. Za docenta je izabran 1967, za vanrednog profesora 1973, a za redovnog 1979. godine.

Od 1981. bio je šef Katedre za nacionalnu istoriju Novog veka. U penziji je od 1997.

Za dopisnog člana SANU izabran je 1981. a za redovnog 1991. godine. Od 1982. je direktor Arhiva SANU. Član Predsedništva SANU je od 1995.. Sekretar Odeljenja istorijskih nauka postao je 1998. godine. Bio je jedan od dva kandidata za predsednika SANU 2007. godine.

Zbog naučnog usavršavanja i naučnog istraživanja boravio je u Budimpešti, Beču, Majncu, Pragu, Moskvi i Bonu. Naučno interesovanje Vasilija Krestića vezano je za širi prostor južnoslovenskih zemalja u razdoblju od XVIII do XX veka, a kao vrsni poznavalac austrijskih arhiva više godina bio je član ekspertskog tima Srbije koji je radio na restauraciji arhivske građe odnete iz Srbije tokom Prvog i Drugog svetskog rata.

Učestvovao je u pisanju Memoranduma SANU.

Izvesno vreme bio je glavni i odgovorni urednik „Istorijskog glasnika”, organa Istorijsog društva Srbije. Član je redakcije „Zbornika za istoriju“ Matice srpske, a pokrenuo je „Zbornik za istoriju Srba u Hrvatskoj“, čiji je odgovorni urednik. Učestvovao je na mnogim naučnim skupovima u zemlji i inostranstvu na kojima je podnosio saopštenja.

Bavi se istorijom Srba i Hrvatza, srpsko-hrvatskih odnosa i jugoslovenske ideje. Posebno je izučavao političku istoriju, istoriju društva i društvenih pokreta, kao i kulturnu istoriju. Iz tih oblasti napisao je i objavio više od 250 radova (monografija, studija, članaka, rasprava i eseja). Među značajnijim delima je „Srbi u Ugarskoj (1790–1918)“.

Radovi akademika Krastića prevođeni su i objavljeni na engleskom, francuskom, nemačkom, mađarskom, češkom, bugarskom i grčkom jeziku. Nosilac je više društvenih nagrada i priznanja. Dobitnik je nagrade „Mihajlo Pupin” Autonomne pokrajine Vojvodine 2021. godine. Vasilije Krestić je član Senata Republike Srpske od 1996. godine.

Pre nego što se posvetio nauci Krestić je bio aktivan odbojkaš, nastupao je za Partizan gde je bio član prvih posleratnih šampionskih generacija beogradskih crno–belih, a potom i za subotički Spartak. Bio je i reprezentativac Jugoslavije…

Ovo bi bio skraćeni opis lika i dela umnog Vasilija Krestića, ali iako volim da pišem i pravim intervjuje najbolje je, a i verodostojnije je, čini se, da sam Vasilije Krestić priča…

o Rođeni Banaćanin

“…Kad sam završio studije i postao asistent na Katedri za istoriju

naroda Jugoslavije u novom veku na Filozofskom fakultetu u Beogradu, kao rođeni Banaćanin želeo sam da se bavim istorijom Srba u Ugarskoj. Mom profesoru Vasi Čubriloviću predložio sam nekoliko tema za doktorat iz istorije Srba u Ugarskoj. On je to glatko odbio i stavio mi na znanje da ću temu za doktorat imati iz istorije Hrvatske i Hrvata kako bi stekao

habilitaciju da o tome na našem fakultetu mogu da držim predavanja. Reč je o tome da na Filozofskom fakultetu posleratnim generacijama studenata nijedan profesor nije držao predavanja o istoriji Hrvatske i Hrvata, ali smo na ispitima polagali i taj deo istorije. U svakom slučaju profesor Čubrilović mi je ponudio da biram jednu od dve teme iz istorije Hrvatske.

Jedna tema bila je Hrvatski ban Kuen Hedervari (1883‒1903), a druga

Hrvatsko-ugarska nagodba 1868. godine. Posle kraćeg razmišljanja profesor je odlučio i prosto mi je naredio da mi tema doktorata bude Hrvatsko-ugarska nagodba. Tom odlukom nisam bio zadovoljan jer o Nagodbi sam imao samo površna i nedovoljna znanja, ali odluci profesora nisam se mogao suprotstaviti. Prionuo sam na posao, na mukotrpna arhivska istraživanja u domaćim i inostranim arhivama u Beogradu, Zagrebu, Varaždinu, Sremskim Karlovcima, Beču i Budimpešti. Sakupio sam ogromnu količinu građe, veoma raznovrsne po svojoj prirodi, poreklu i sadržaju, i to ne samo one koja se ticala moje doktorske disertacije već i za razne druge teme iz istorije Srba i Hrvata. U taj istraživački posao uložio sam mnogo vremena, snage i truda jer sam pregledao i proučio, ispisao i prepisao, a delimično i mikrofilmovao, pošto u ono vreme nije bilo kseroksa, ogromnu količinu dokumenata. Za nekoliko godina istraživačkog posla pregledao sam više hiljada arhivskih kutija dokumenata. Usput je trebalo da dobro naučim nemački i mađarski i savladam nimalo laku

devetnaestovekovnu nemačku kurzivnu goticu.

Kad sam proučio sve što je napisano o Hrvatsko-ugarskoj nagodbi

shvatio sam da je taj veoma važan dokument za istoriju Hrvatske u

istoriografiji prikazan jednostrano, najviše sa stanovišta njegovog

državnopravnog značaja i karaktera. Zbog toga sam odlučio da ga proučim i prikažem mnogo šire i svestranije. Sakupljena građa omogućila mi je da pokažem u kakvom društvenom, ekonomskom i finansijskom stanju se nalazila Hrvatska tokom šezdesetih godina 19. veka, da ukažem na to kako je hrvatsko društvo bilo raslojeno i politički nejedinstveno, koji slojevi društva su bili zainteresovani i zbog čega za obnavljanje državnopravne veze s Ugarskom, a koji su i zašto bili protiv toga. Sve to ilustrovao sam konkretnim dokazima i izvorima prvorazrednog značaja. Do pojedinosti sam prikazao političke odnose Austrije, Ugarske i Kneževine Srbije prema Hrvatskoj.

o Plemenit doprinos srpskoj, hrvatskoj i jugoslovenskoj istoriogarfiji

Čim se knjiga pojavila, naišla je na vrlo laskave ocene. O njoj su pisali: američki istoričar Dejvid Mekkenzi, sovjetski istoričar V. I.Freidzon, srpski istoričari Milorad Ekmečić, Andrija Radenić, Rade Petrović i Kosta Milutinović. Akademik Viktor Novak predložio je knjigu za Oktobarsku nagradu grada Beograda za 1970. godinu. U tom predlogu je napisao: u celini uzevši, Krestiću se „može odati puno priznanje na postignutom značajnom uspehu” jer njegovo je „delo jedan plemenit doprinos srpskoj, hrvatskoj i jugoslovenskoj istoriogarfiji”. Freidzon je napisao da moje delo „predstavlja enciklopediju hrvatske istorije za šezdesete godine 19. stoleća,” da „ono znači krupan korak u izučavanju jednog od najtežih i najsloženijih razdoblja novije hrvatske istorije, baca novo svetlo na čitav niz postavljenih problema, koji do danas nisu svestrano osvetljeni, i krči puteve za dalja istraživanja”. Petrović je završio svoju ocenu moje knjige rečima: „U celini uzevši možemo reći da je Krestićeva knjiga /…/ ispunila ne samo njegovu skromnu želju da bar donekle, popuni prazninu u našoj istoriografiji/…/ On nam je svojim kompleksnim delom o važnom

poglavlju hrvatske, pa i jugoslovenske povijesti sasvim popunio zaista

osetnu prazninu koja je postojala o ovom pitanju, a ujedno dao značajan

prilog hrvatskoj i jugoslovenskoj istoriografiji.”

Čitav posao na izradi disertacije trajao je punih šest godina.

Međutim, sakupljajući građu za disertaciju, tokom tih šest godina pažljivo

sam beležio i podatke o mnogim temama koje su mi se činile značajnim i

zanimljivim. Tako sam sačinio popise dokumenata iz svih arhiva u kojima

sam radio i čije fondove sam pregledao, a koji se odnose na srpsko-hrvatske odnose, istoriju srpske štampe u Ugarskoj, Ujedinjenu omladinu srpsku, revoluciju Srba u Ugarskoj 1848. i 1849. godine i na mnoge teme iz istorije Srba u Ugarskoj u drugoj polovini 19. veka.

o Protokol kneza Miloša Obrenovića 1824 ‒1825

…Zahvaljujući tom dobro osmišljenom poslu, odmah po završetku disertacije odlučio sam da, zajedno sa dr Nikolom Petrovićem, objavim Protokol kneza Miloša Obrenovića 1824‒1825, koji sam pronašao u Arhivu Vojnoistorijskog instituta u Budimpešti. Protokol se nalazio u jednom svežnju koji je na mađarskom označen kao „Srpskim jezikom pisani materijal”.

Zapravo, reč je o protokolu kopija pisama kneza Miloša. U Kneževoj kancelariji nastalo je više takvih protokola. Međutim, svi su neznano kada i kako, izgubljeni.

Protokol koji se nalazio u Budimpešti, po svemu sudeći, dospeo je u Arhiv

Vojnoistorijskog instituta kao ratni plen, iz vremena Prvog svetskog rata.

Zahvaljujući tome što je postao ratni plen on je jedini sačuvani primerak

tih značajnih srpskih dokumenata. Za štampu smo ga priredili i objavili

1973. godine. Stoga što sačuvani protokol sadrži dragocenu građu koja se

odnosi na vreme bune Miloja Popovića Đaka, i to od njenog početka do

ugušenja, napisao sam i 1974. g. objavio studiju pod naslovom Knez Miloš i Đakova buna. Ta studija i činjenicama i zaključcima umnogome dopunjava sve što je dotad napisano o Đakovoj buni. Posle objavljenog protokola, dr Petrović i ja poklonili smo ga Arhivu Srbije, odakle je on, verovatno, i odnet u Mađarsku.

Tokom istraživačkog rada na doktorskoj disertaciji nailazio sam u

mnogim arhivskim fondovima na dokumenta s dragocenim podacima o

raznim srpskim novinama koje su izlazile tokom 19. veka sve do Prvog

svetskog rata. Sve sam to pažljivo beležio i sakupljao s uverenjem da ću

nekom prilikom moći da iskoristim i o tome nešto i napišem i dopunim

knjigu Jovana Skerlića Istorijski pregled srpske štampe, koja je

objavljena 1911. godine.

o Istorija srpske štampe u Ugarskoj

Međutim, odmah po odbrani doktorata odlučio sam da napišem čitavu istoriju srpske šampe u Ugarskoj, i to od njenih

početaka, s kraja 18. veka, do Prvog svetskog rata. Bio je to smeo, a po

ocenama nekih mojih kolega, ne samo hrabar već i suludi poduhvat, koji ne bi trebalo da radi jedan čovek, već čitav tim istraživača nekog od naših

istorijskih instituta ili novinarskih udruženja. Dobronamerne primedbe

mojih kolega nisu me obeshrabrile. Krenuo sam u posao svestan složenosti zadataka koji su me očekivali. Obavio sam obimna arhivska istraživanja u Rukopisnom odeljenju Matice srpske, Arhivu Vojvodine, Arhivu SANU u Beogradu i Sremskim Karlovcima, Narodnoj biblioteci u Beogradu, Arhivu Srbije u Beogradu i Arhivu SIP-a u Beogradu. Od građe iz inostranstva, koristio sam fondove Zemaljskog arhiva i Sečenjijeve biblioteke u Budimpešti, Državnog, Ratnog, Upravnog i Gradskog arhiva u Beču i spise novinara J. Skrejšovskog iz Literarnog arhiva u Pragu. Temeljno, takoreći od korica do korica, proučio sam sve listove, a njih je nešto manje od 200, koji su u knjizi dobili svoje mesto. U monografiji sam izneo sve što je za istoriju svakog lista najznačajnije, a to je: ko ga pokreće, s kojim ciljem baš u tom trenutku, ko finansira list i kakav mu je program, ko u njemu sarađuje a ko ga čita, tj. kome je namenjen. Ukazivao sam na to da li su i kako su list prihvatili čitaoci. Ako su ga prihvatili, isticao sam u čemu se sastoji njegov uspeh, ako ga je bilo, a ako nisu, iznosio sam razloge neuspeha. Posebnu pažnju obraćao sam na broj čitalaca, njihov socijalni sastav i kulturnu fizionomiju, zatim na stav državnih organa prema pojedinim listovima, njihovih vlasnika, urednika i saradnika. Promene vlasnika i urednika nisam beležio u svim slučajevima, kao u bibliografijama, nego samo kada su imale nekog uticaja na dalji razvoj i pravac novina. Sadržaje novina nisam prepričavao, što je inače uobičajeno u mnogim istorijama štampe, već sam, da bi uštedeo prostor, redovno ukazivao na sve bitnije teme i probleme koji su zaokupljale novine. Naročito sam se bavio socijalnim, političkim, nacionalnim, kulturnim, prosvetnim, verskim i drugim manifestacijama o kojima su novine donosile mnoštvo podataka.

o Istorija srpske štampe najviše je doprinela tome da 1981. godine budem izabran za dopisnog člana SANU.

Pri tome sam razvoj srpske štampe u Ugarskoj posmatrao i ocenjivao ne samo u sklopu opštih evropskih zbivanja i onih u okvirima Habzburške

monarhije nego i onih posebnih događaja i tokova koji su se ticali čitavog

Srpstva i Južnog Slovenstva. Držeći se ovakvog načina pisanja svi

listovi, naročito oni veći, značajniji i dugotrajniji, ali i oni manji i

kraćeg veka, prikazani su u vidu manjih monografija. Materiju sam izložio

hronološkim redosledom u okvirima određenih vremenskih i tematskih

celina. Rad na istraživanju i pisanju Istorije srpske štampe u Ugarskoj

trajao je punih deset godina. Kada se knjiga pojavila, stručna i naučna

javnost prihvatile su je kao izuzetan doprinos srpskoj istoriografiji.

Imajući u vidu sve što sam napisao do pojave ove knjige, a do tada sam imao u svojoj bibliografiji oko 140 jedinica, Istorija srpske štampe najviše

je doprinela tome da 1981. godine budem izabran za dopisnog člana SANU.

Samo istraživanje i pisanje ove istorije meni su veoma dobro došli da

čitav period istorije koji ona obuhvata, od 1791. do 1914, upoznam do

pojedinosti, i to ne samo istoriju Srba u Ugarskoj i Srba u Kneževini i

Kraljevini Srbije već i istoriju Hrvata i hrvatsko-srpskih, srpsko-

mađarskih, srpsko-nemačih i srpsko-rumunskih odnosa, o čemu je srpska

štampa mnogo pisala i često na sebi svojstven način raspravljala. U svakom slučaju, izučavanjem istorije srpske štampe obogatio sam svoja znanja o mnogim tokovima srpske politike, koja dotle, iz postojeće literature, nisam mogao steći. To mi je dobro došlo za brojna kasnija istraživanja jer sam suvereno vladao svim važnijim razdobljima srpske istorije.

o Hrvatska istoriografija o Srbima obiluje politikantskim ocenama

Iako sam bio nezadovoljan temom koju mi je profesor Čubrilović

odredio za doktorsku disertaciju, kasnije, kada sam je napisao i uspešno

odbranio, shvatio sam da treba da mu budem zahvalan što me je usmerio na hrvatsku istoriju. Višegodišnjim istraživačkim poslovima na

disertaciji dobro sam ovladao hrvatskom istoriografijom. Uočio sam da

ona ima mnoge slabosti, naučno neprihvatljivih tumačenja,

tendencioznosti, a kad je reč o Srbima, posebno o Srbima u Hrvatskoj i

srpsko-hrvatskim odnosima, da je ona slabo izučena, da obiluje i

zlonamernim politikantskim ocenama. Tim i takvim uvidom otvorilo mi se

široko polje naučnoistraživačkog rada.

Zato sam, ne oklevajući, snabdeven već sabranim dokumenima, krenuo u sistematsko proučavanje i pisanje manjih i opširnijih tekstova iz istorije Hrvatske i srpsko-hrvatskih odnosa.

U hrvatskoj istoriografiji Srbi iz Hrvatske i Dalmacije predstavljani su kao izdajnici Hrvatske i Hrvata. U Hrvatskoj su označavani kao sluge bana Kuena Hedervarija i Mađara, a u Dalmaciji kao sluge Italijana. Takve zlonamerne ocene, koje nisu zasnivane na naučno proverenim činjenicama, iziskivale su pažljivu naučnu analizu. U tu analizu upustio sam se u svojoj Istoriji Srba u Hrvatskoj 1848‒1914 i došao sam do zaključaka koji su porazni po hrvatske ocene o Srbima u Hrvatskoj i Dalmaciji. Dokazao sam da su se Hrvati u svojoj državnoj politici ugledali na Mađare. Naime, Mađari su sve stanovnike Ugarske, bez obzira na njihovu etničku pripadnost, proglasili za Mađare. Drugim rečima, oni su naciju poistovetili sa državom. To su uradili s ciljem da od višenacionalne Ugarske stvore veliku, etnički čistu mađarsku državu koja bi se prostirala od Karpata do Jadrana. Protiv te i takve velikomađarske politike Hrvati su, zajedno sa Srbima, vodili rat s Mađarima u vreme revolucije 1848/49. Međutim, od početka šezdesetih godina 19. veka oni su prihvatili tu mađarsku politiku, pa su tvrdili da na hrvatskoj državnoj teritoriji postoji samo jedan, hrvatski konstitutivan narod. Time su i oni, kao i Mađari, poistovetili naciju sa državom. To je, zapravo, princip koji je u čitavoj Zapadnoj Evropi vladao u feudalnom društvu, kada je važilo pravilo koje je glasilo: cuius regio illius religio (čija zemlja, onoga i vera). Posle revolucije 1848/49. taj princip je u Mađarskoj i Hrvatskoj preobličen, pa je važilo pravilo cuius regio illius nacio (čija zemlja, onoga i nacija). Držeći se tog političkog principa, a pozivajući se na državno i istorijsko pravo, hrvatski političari želeli su da stvore veliku i etnički čistu hrvatsku državu. Da bi u tome uspeli u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, poricali su Srbima političku individualnost.

Srbi su za njih, hteli ili ne hteli, bili pravoslavni Hrvati. Njima su

sistematski, uporno i nasilno poricali pravo na nacionalno ime, veru,

jezik, pismo, grb i zastavu. Takva politika Hrvata, kojoj je bio cilj

hrvatizovanje, vređala je Srbe i zbog toga su odnosi među njima bili veoma poremećeni. Nepriznati od vodećih hrvatskih političkih stranaka, da bi stekli nacionalna i politička prava, da bi očuvali svoju nacionalnu

posebnost, političku individualnost i srpsku pravoslavnu veru, koju su

Hrvati krstili kao grkoistočnu, Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji podržavali

su promađarsku Narodnu stranku a u Dalmaciji proitalijansku, koje su bile

manje isključive prema Srbima od hrvatskih opozicionih stranaka. To i

takvo tumačenje odnosa između Srba i Hrvata, koje sam do pojedinosti

obrazložio u svoj Istoriji Srba u Hrvatskoj i drugim delima, oslobodilo

je Srbe odgovornosti, jer oni nisu tražili ništa drugo nego punu

ravnopravnost s Hrvatima. Svu krivicu za nezdrave odnose i sukobe snosili su Hrvati, koji su svojim velikohrvatskim težnjama izazvali sukobe i

porodili mržnju s dalekosežnim posledicama.

Istorija Srba u Hrvatskoj dobila je mnoge laskave ocene naših

najpoznatijih stručnjaka. Tako je, primera radi, akademik Slavko

Gavrilović napisao da moja „voluminozna knjiga /…/ predstavlja krunu mog dosadašnjeg istoriografskog rada”, da ona dokazuje da sam „danas, najbolji poznavalac nimalo jednostavne, a uvek naučno i politički aktuelne istorije Srba u Trojednoj Kraljevini i Ugarskoj”. U zaključku svoje ocene

Gavrilović je napisao „da je našoj nauci i kulturi akademik Krestić dao

delo svestrane i neprolazne vrednosti, jedno od najznačajnijih u srpskoj i

jugoslovenskoj posleratnoj istoriografiji”. Dr Milutin Perović je

sledećim rečima završio prikazivanje moje Istorije Srba u Hrvatskoj:

„Ako treba dati opšti sud o Krestićevoj knjizi, reći ćemo ukratko: dobili

smo jedno od najboljih dela u srpskoj istoriografiji. Zhvaljujući autoru

najzanimljivije područje u našoj istoriografiji sada je solidno obrađeno.

Knjiga jezikom i stilom, izborom činjenica, temeljnim sudovima i jasnim

zaključcima daje vernu sliku života i borbe srpskog naroda na ovoj

najisturenijoj i najopasnijoj predstraži Srpstva.”

o Prevrtljiva i protivsrpska pollitika Hrvata

Svojim radovima pokazao sam da su Hrvati samo u izuzetnim

prilikama, kada im je pretila opasnost iz Pešte ili Beča, odustajali od

svoje protivsrpske politike, da bi se, vraćali toj politici čim opasnost

prođe. Od tako prevrtljive politike Srbi su trpeli velike štete. Hrvati su

ih bezobzirno ostavljali na cedilu i od prijatelja postajali su

neprijatelji. Posebno teške posledice od tako verolomnog ponašanja

Hrvata po srpsku politiku u Austrougarskoj usledile su posle revizije

Hrvatsko-ugarske nagodbe iz 1873. godine. Posle te godine, kada su Srbi

doživeli hrvatsko izdajstvo, odnosi među njima bili su teško poremećeni i

u potonjim decenijama urodili su mržnjom koja se u Drugom svetskom ratu ispoljila genocidom. Ovu hrvatsku izdaju do pojedinosti sam prikazao u studiji Srbi i revizija Hravtsko-ugarske nagodbe 1873. godine.

o Demistifikacija Jurja Štrosmajera

Kada je Srpska književna zadruga odlučila da pripremi i objavi

Istoriju srpskog naroda bio mi je poveren zadatak da za petu knjigu

napišem istoriju Srba u Ugarskoj od revolucije 1849. do Austrougarske

nagodbe 1867, i istoriju Srba u Hrvatskoj od 1850. do Hrvatsko-ugarske

nagodbe 1868, a za šestu knjigu period vlade bana Mažuranića i Kuena

Hedervarija od 1873. do 1903. godine. Tu je najveći naučni problem bio u

tome što period Bahovog apsolutizma (1850‒1860) i vladavina Mažuranića

i Kuena nisu bili proučavani kad je reč o Srbima ni u srpskoj niti u

hrvatskoj istoriografiji. Na osnovu sopstvenog istraživanja tih perioda

istorije i na temelju oskudne literature, uspeo sam da prikažem to

postrevolucionarno vreme sa puno društveno-političkih i zakonodavnih

promena i vreme teških nesporazuma i sukoba između Srba i Hrvata.

Više godina posebnu pažnju posvetio sam izučavanju političke

ličnosti đakovačkog biskupa Josipa Jurja Štrosmajera. Kako je biskup bio

ikona jugoslovenstva o kojoj su u superlativu napisani tomovi knjiga on je i

u politici i nauci, i u verskom pogledu postao nedodirljiv. Međutim,

ogromna i raznovrsna građa koju sam o njemu sakupio ohrabrila me je da se upustim u izučavanje te istinski značajne, veoma učene, ugledne i uticajne ličnosti, i to ne samo kod Hrvata već i kod velikog broja Srba. Bio sam svestan da sam se upustio u izuzetno delikatan posao, da ću svojim pisanjem izazvati brojne pristalice jugoslovenske ideje, da će mnogi posumnjati u moju zdravu pamet, da će pomisliti da sve to činim iz neke mržnje, kao ostrašćeni Srbin kojem, kao Hrvat i rimokatolički sveštenik, smeta čak i jedan Štrosmajer, na čijim ideološkim osnovama je počivala i prva i druga Jugoslavija. U knjizi Biskup Štrosmajer, Hrvat, velikohrvat ili

Jugosloven, ali i u nekim drugim radovima došao sam do zaključaka kojima su osporene mnoge dotad važeće ocene o biskupu, pre svega one o njegovom jugoslovenstvu, verskoj širini i toleranciji. Utvrdio sam da su se biskup i njegova Narodna stranka nepokolebivo držali hrvatskog državnog i istorijskog prava. Kako hrvatski političari koji su politiku zasnivali na hrvatskom državnom i istorijskom pravu nisu priznavali Srbe u Hrvatskoj, već su ih tretirali kao pravoslavne Hrvate, i svim silama, čak i brutalno, prisiljavali su ih da na to pristanu, samo po sebi se razume da Štrosmajer nije mogao biti iskreni Jugosloven pošto nije priznavao konstitutivnost Srba u Hrvatskoj. Baš zbog toga što biskup i njegova stranka nisu priznavali Srbe u Hrvatskoj, u toj stranci nije bilo Srba, a bilo ih je u Unionističkoj i Samostalnoj narodnoj stranci. Kao Hrvat i velikohrvat, biskup se zalagao za federativno uređenje Austrije. Smatrao je da u takvom uređenju Hrvatska najbolje može ostvariti svoje nacionalne ciljeve.

Pri tome uopšte nije vodio računa o nacionalnim interesima Srba. Štaviše,

često je bio protiv njihovih interesa. Neprestano, tokom čitavog života

ulagao je velike napore da pravoslavne Srbe, Crnogorce i Bugare prevede na uniju, da pravoslavnu Rusiju potisne s Balkana a rimokatoličkoj Austriji

omogući da njime ovlada. U želji da ostvari uniju u Srbiji i Crnoj Gori

zalagao se za sklapanje konkordata tih dveju država s Vatikanom. Zato što je hteo da pridobije pravoslavne Srbije i Crne Gore za uniju, tražio je od Svete stolice da se tim državama dozvoli da se liturgija obavlja na

staroslovenskom jeziku. Kao apostolski administrator Rimokatoličke

crkve u Srbiji Štrosmajer se svojom verskom politikom toliko zamerio

Srbiji da ga je ona proglasila personom non grata. Rigidni i isključivi

rimokatolik, biskup je smatrao da su Jevreji najgori „ljudski soj na svetu”.

On je bio ostrašćeni antijudaista i kao takav tvorac kasnijeg hrvatskog

antisemitizma. Akademik Čedomir Popov, recenzent moje knjige, Biskup

Štrosmajer, Hrvat, velikohrvat ili Jugosloven, u zaključku je napisao: „Na

temelju mnoštva činjenica i prvorazrednih izvora, njihovom podrobnom

analizom i obrazloženim tumačenjima, Krestić je dao ubedljive odgovore na pitanja” da li je Štrosmajer bio Hrvat, velikohrvat ili Jugosloven.

„Krajnje sažeto izloženi, ti bi odgovori mogli da sadrže nekolko

kapitalnih zaključaka. Po njima /…/ Štrosmajer je pre svega bio, s jedne

strane, žestoki hrvatski nacionalist s izrazitim velikohrvatskim

težnjama, a s druge neumorni, nepokolebljivi i uporni katolički misionar

i propagator jedine “prave vere hrišćanske” i Rimokatoličke crkve. Svoju viziju Velike Hrvatske zamišljao je da može ostvariti ujedinjenjem Južnih Slovena, okupljenih u krilu katoličanstva, predvođenih Hrvatima, kao njihovim najmilitantnijim nosiocem. Velika većina istoričara pre Krestića nije, prema tome, potpuno grešila kad je tvrdila da je Štrosmajer bio ideolog jugoslovenstva. Oni jedino nisu znali, a neki ni hteli da objasne, smisao i suštinu tog jugoslovenstva. Krestić i zna i hoće. I u ovoj knjizi je to u punoj meri učinio.”

o Srušio sam mit o Štrosmajeru

U svakom slučaju, svojim pisanjem srušio sam mit o Štrosmajeru kao

velikom i iskrenom, dobronamernom Jugoslovenu. Kada sam o tome pisao, pre raspada Jugoslavije, mnogi Hrvati, ali i neki Srbi pokušali su, ali bez dokaza, da ospore moje zaključke. Nastojali su da sačuvaju mit o Štrosmajeru kao Jugoslovenu. Posle raspada Jugoslavije potpuno su izmenili svoje ocene o biskupu. Za njih on više nije bio Jugosloven, već dobar hrvatski nacionalista. Pošto je propala Jugoslavija, a s njom i jugslovenska ideja, otvoreno su priznali da nema više potrebe da se tvrdi da je Štrosmajer bio Jugosloven. Prema tome, Štrosmajerovo jugoslovenstvo za Hrvate je imalo upotrebnu političku vrednost. Baš zbog toga, što je njegovo jugoslovenstvo bilo prividno, više po imenu nego po suštini, Hrvatska kao kolevka jugoslovenstva, ali lažnog, apokrifnog jugoslovenstva Štrosmajerovog tipa, lako i brzo se oslobodila te ideologije, mnogo brže i lakše nego što su to učinili Srbija i Srbi.

Kao rezultat višegodišnjeg izučavanja istorije Srba u Hrvatskoj,

Slavoniji i Dalmaciji i istorije srpsko-hrvatskih odnosa nastala je moja

knjiga Genocidom do velike Hrvatske. 4 Njen cilj bio je da na temelju

prvorazrednih izvora, u celini, sa svih stanovišta (istorijskih,

ideološko-političkih, državnih, geopolitičkih, verskih, socioloških i

psiholoških) objasnim jednoipovekovnu hrvatsku politiku prema Srbima.

Potrudio sam se da objasnim na koji način i na kojim osnovama se u

hrvatskoj sredini rađala mržnja prema Srbima, s kojim ciljevima je

neprestano podgrevana dok nije prerasla u krvavi obračun s nedužnim

srpskim ‒ pravoslavnim stanovnicima. Nepobitno sam dokazao da je u

osnovi svih nesporazuma između Hrvata i Srba hrvatsko državno i

istorijsko pravo. Na temelju tog prava hrvatski političari su neprestano,

od Revolucije 1848/49. godine do naših dana, nameravali da stvore veliku,etnički čistu i katoličku hrvatsku državu. Zato što Srbi nisu bili

spremni da se pohrvate, da budu pravoslavni Hrvati, da se odreknu svoje

nacionalne posebnosti i svoje srpske pravoslavne vere, stalno su se

nalazili na udaru hrvatskih političkih stranaka i mnogih veoma

istaknutih pojedinaca.

Za razliku od mnogih istoričara koji su se bavili izučavanjem

genocida, koji su pisali o NDH, ustašama, načinu satiranja, logorima,

jamama, brojem ubijenih i drugim pitanjima, mene je kao istoričara i kao

običnog čoveka, zanimalo pitanje kako je bilo moguće da se u dvadesetom veku desi tako veliki zločin kao što se desio u Hrvatskoj u Drugom svetskom ratu. Na to pitanje dao sam uverljive odgovore koji su odudarali od zvaničnog državnog tumačenja, po kom je krivica za genocid počinjen nad Srbima bila podeljena na ravne delove između počinilaca i stradalnika.

o Pod komunistima Srbi bili prinuđeni da prihate lažnu simetriju zločina

Počinioci su bili oslobođeni odgovornosti onoliko koliko su optuženi

nedužni stradalnici. Tom podelom krivice počinjen je novi zločin. Hteli

‒ ne hteli, Srbi su pod komunističkom vlašću bili prinuđeni da prihvate

lažnu simetriju o krivici, čime su zločinci prikriveni, a razmere

zločina umanjene. Svojim izučavanjem istorije Hrvata i Srba u Hrvatskoj i

srpskohrvatskih odnosa, na osnovu velikog broja naučno proverenih izvora, pretežno hrvatskog porekla, dokazao sam da je ideologija o genocidnom rešenju srpskog pitanja, kojoj je bio cilj stvaranje velike i etnički čiste ‒ koliko je moguće više rimokatoličke Hrvatske, u potpunosti bila oformljena pre stvaranja zajedničke države Kraljevine Srba, Hrvata i

Slovenaca, kao i potonje Jugoslavije, tj. da se ona ne može dovoditi u bilo

kakvu vezu i opravdavati tzv. velikosrpskom hegemonističkom i

šovinističkom politikom, diktaturom kralja Aleksandra i tobožnjim

ugnjetavanjem Hrvata, na čemu su insistirali i još uvek insistira hrvatska

publicistika i istoriografija.

o Ukazujući na to ko su zločinci a ko žrtve iz Amerike dobijao sam

pisma s pretnjama da će u Jugoslaviju doći novi Hrkači i da sam na listi onih koji će biti likvidirani

Zato što sam svojim pisanjem o genocidu osporio teze o podjedankoj

krivici i što sam ukazao na to ko su zločinci a ko žrtve, doživeo sam

žestoke napade, bezobzirne kritike i svakovrsna žigosanja „da remetim

bratstvo i jedinstvo”, „da zabadam trn u zdravu nogu”, „da zagovaram teoriju krvi i tla”, „da sam tvorac teorije o genocidnosti čitavog hrvatskog

naroda”, da sam nacionalista i šovinista, hrvatomrzac i hrvatožder,

fašista, rasista i zločinac. Iz inostranstva, iz Amerike, dobijao sam

pisma s pretnjama da će u Jugoslaviju doći novi Hrkači i da sam na listi

onih koji će biti likvidirani.

Učestali su bili telefonski pozivi s psovanjem, vređanjem i pretnjama. Što je hrvatska nauka bila nemoćnija i nesposobnija da naučno ospori moje pisanje to je bes bio veći i zlokobniji.

Ovako teške optužbe, uvrede i pretnje, javno izricane u mnogim hrvatskim

pisanim i elektronskim medijima, svedoče o tome kako je i koliko je u

komunističkom sistemu bilo teško baviti se naukom, i naučno proverenim

dokazima suprotstaviti se partijsko-političkim i ideologizovanim

zaključcima. Međutim, od časa kada sam se počeo da se bavim naukom smatrao sam, kao što i danas smatram, da istoričar, ako hoće da bude istinski naučnik, mora da bude častan i visokomoralan. On je dužan da iznosi samo naučno proverene podatke, da svoja tumačenja ne podređuje i ne prilagođava bilo kakvim i bilo čijim nacionalnim, političkim, ekonomskim i ideološkim interesima. Pri tome, mora da bude svestan da zbog takvog stava u autoritarnim sistemima može da doživi i određene neprijatnosti.

U odbranu sopstvenih naučnih rezultata nikada se nisam predavao. U

granicama postojećih mogućnosti branio sam se od neosnovanih i

politikantskih napada. Suprotstavljao sam im se, borio se protiv njih i iz

odbrane prelazio sam u napad. U toj borbi sam istrajavao zato što sam

čvrsto verovao, što sam znao da sam svojim naučnim tumačenjima prošlosti bio u pravu. Moja tumačenja istorije imala su i imaju široku i čvrstu istraživačku podlogu koju nije moguće osporiti. Bio sam duboko svestan političkog trenutka u kojem sam delovao, ali i njegove prolaznosti. Smatrao sam da sam dužan da branim lično dostojanstvo, ali i dostojanstvo nauke i njen dignitet. Iz svega toga crpeo sam sangu. U borbi koju sam vodio imao sam gorkih, ali i prijatnih trenutaka. Sada, sa višedecenijske distance, spokojan sam zato što sam u toj borbi, koja mi je nametnuta, istrajao, opstao, pa i pobedio.

Osim pomenutim temama i problemima, naučnu pažnju posvetio sam i

pitanju velikohrvatskih pretenzija na Vojvodinu i Bosnu i Hercegovinu, o

čemu sam napisao posebnu studiju. Tokom više od jednog stoleća iz

Hrvatske su, sve do naših dana, šireni glasovi o težnji Srba da stvore

Veliku Srbiju i o velikosrpskim hegemonističkim namerama. To je bio

stalni pripev svih protivsrpskih istupa, i to ne samo pred jugoslovenskom

već i svetskom javnošću. 8 Njima su Srbi i Srbija prikazani kao agresori

6 Znatan deo tekstova iz hrvatskih pisanih medija, koje sam uspeo da sakupim, objavio sam u knjizi pod naslovom Dosije o genezi genocida nad Srbime u NDH, Novi Sad 2009.

7 Knjiga je imala dva izdanja na srpskom i jedno na engleskom jeziku.

8 O tome vidi knjigu „Izvori velikosrpske agresije”, koju su napisali: Miroslav Brant, Bože Čović, Slaven

Letica, Radovan Pavić, Zlatko Tomac, Mirko Valentić i Stanko Žuljić, a objavljena j u Zagrebu 1991. U istu kategoriju spadaju i knjige: „Le nettoyage ethnique, Documents historiques sur une idéologie serbe”,

velikih teritorijalnih apetita, a Hrvati su ih izricali s namera da

prikriju sopstvenu agresiju i sopstvene teritorijalne pretenzije na tuđe

etničke, državne i istorijske teritorije.

Takva taktika, kad je reč o hrvatskoj politici, odavno je poznata, ali u

srpskoj i inostranoj istoriografiji nije dobila odgovarajuće mesto i

objašnjenje. Ona je nasleđena od Austrougarske, koja je utoliko više

decenijama demonizovala i satanizovala srpske oslobodilačke i

ujediniteljske namere ukoliko je imala većih apetita prema teritorijama na

Balkanu i ukoliko je više zastupala nemačku politiku prodora na Istok.

Po toj taktici, sve što je bilo srpsko, proglašavano je za velikosrpsko, s

ciljem da se srpski interesi, koji su bili u sukobu s austrougarskim, u

korenu saseku i onemoguće.

Sledeći tradiciju i taktiku austrougarske politike, u kojoj su Hrvati

učestvovali, a neretko su u njoj i prednjačili, u svim istorijskim

razdobljima, od revolucije 1848. do naših dana, okomljavali su se na srpsku politiku redovno joj dodajući epitet velikosrpske politike. Udarajući po srpstvu i velikosrpstvu, u kojima su videli glavnu konkurenciju hrvatstvu

i velikohrvatstvu, hrvatski političari nisu samo snevali o Velikoj Hrvatskoj već su na njenom izgrađivanju radili uporno i dosledno držeći se

principa da su za ostvarivanje tog cilja dozvoljena sva sredstva, čak i

genocidno uništavanje Srba.

Težnje za teritorijalnim proširenjem Hrvatske starijeg su datuma.

Nevelik po broju, mali po prostranstvu koje zauzima, hrvatski narod je

ispoljavao velike imperijalne ambicije. Pomenutom studijom pokazao sam i dokazao kad, kako, na kojim osnovama i s kojim ciljevima su Hrvati od

revolucije 1848/49. do naših dana pokušavali da se domognu pojedinih

delova ili čitave teritorije Vojvodine i Bosne i Hercegovine. Dragoceni

podaci o toj temi bili su rasuti na razne strane, pa je bilo teško steći

uvid u celinu ovog značajnog nacionalnog, državnopravnog i geopolitičkog

pitanja. Imajući to u vidu, ovim radom sam hronološki obrazložio sve

značajnije hrvatske teritorijalne zahteve prema Vojvodini, Bosni i

Libraire Arthèma Fayard, 1993, čiji su autori Mrko Grmek, Mare Đidara i Neven Šimac i „Kontrapunkt slobode”, Zagreb 1997, čiji su pisci Stjepan Murgić, Tomislav Bogdanić i Stipan Budimir.

Hercegovini, čime sam razobličio višedecenijsku velikohrvatsku

politiku i dao sam konkretne odgovore na hrvatske napade na Srbiju i Srbe zbog takozvane velikosrpske politike.

Da bih svojim hrvatskim oponentima dokazao da sam sve što sam

napisao zasnovao na bogatoj i nezaobilaznoj izvornoj podlozi, i time ih

onemogućio u omalovažavanju i kritikovanju mojih radova, objavio sam tri

toma odabrane građe o Srbima u Hrvatskoj i Slavoniji i srpsko-hrvatskim

odnosima, s više od 1.500 dokumenata. Objavljena građa može dobro da

posluži svima koji se budu bavili Srbima u Hrvatskoj i srpsko-hrvatskim

odnosima. Kada su se pojavile ove knjige akademik Čedomir Popov je

napisao: „/…/ mi ovde možemo da pozdravimo još jedan triumf Krestićeve

nesavladive i nepokolebljive upornosti, doslednosti i marljivosti u

naporu da, metodama svoje (istorijske) nauke ‒ još uvek u tome najpouzdanije ‒ razvejava magle laži i neznanja i otkriva istorijske istine o sudbini srpskog naroda na jednom opasnom tlu i jednom trajno nenaklonjenom okruženju. Ako tom narodu Krestićeve valjane knjige i ne mogu pomoći da odbrani svoje tle i svoju političku egzistenciju na vlastitom pragu, one će bar biti istinski spomenik njegove žilave borbe za nacionalni opstanak i dostojanstvo.”

Privodeći kraju svoj radni vek, u dva toma, pod naslovom

Istoriografski članci i rasparve, objavio sam svoje tekstove rasute po

mnogim časopisima, zbornicima, novinama i raznim drugim periodičnim

publkacijama. Najveći broj tih radova je istraživačkog karaktera, napisan

na osnovu domaćih i stranih arhivskih dokumenata s podacima koji su novi i nepoznati a obogaćuju naša saznanja o nekom problemu, događaju ili nekoj ličnosti. To su rasprave istorijskog i naučno-stručnog sadržaja kojima sam kao istoričar javno istupao povodom nekih značajnijih aktuelnih dešavanja, kao što su, na primer, hrvatsko svojatanje Nikole Tesle, pitanje odgovornosti za izbijanje rata i razaranje Jugoslavije, autonomije Vojvodine, genocida počinjenog nad Srbima u NDH, položaja i asimilacije Srba u Hrvatskoj, Memoranduma SANU, nekih tendencioznih protivsrpskih izjava hrvatskih političara i drugih ličnosti.

Kad je reč o istoriji Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji, ona je

postala predmet osmišljenijeg naučnog izučavanja tek od nedavno, i to,

moram reći bez lažne skromnosti, dobrim delom mojim zalaganjem. To je

bilo područje kojim su se malo zanimali kako hrvatski tako i srpski

istoričari. Tako je bilo između dva svetska rata i više decenija posle

Drugog rata. Razlozi takvog odnosa istoričara prema prošlosti srpskog

naroda u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji najmanje su naučni, a

prevashodno su politički. Pod pritiskom vladajućih režima i politike, iz

oportunističkih razloga, da bi udovoljila Hrvatima, srpska istoriografija

je srpsku istoriju u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji prepuštala

hrvatskim istoriopiscima. Izučavajući istoriju sopstvenog naroda, oni

nisu imali interesa i nisu bili spremni da proučavaju i istoriju Srba.

Činili su to samo koliko su morali, i gde su morali, da bi bolje objasnili

sopstvenu prošlost. Tako se istorija Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i

Dalmaciji našla u vakuumu, po strani, zanemarena, kao da ne pripada

nikome i da za nju niko i nema interesa.

Ono što se desilo sa srpskim narodom u Hrvatskoj, Slavoniji i

Dalmaciji desilo se i sa njegovom istorijom. Narod je bio poveren Zagrebu.

Beograd je prećutno, radi mira u kući, od njega digao ruke. U takvoj

situaciji istorija Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji pretvorena je u

hrvatski zabran. Hrvatski istoričari su u njega ulazili kad su hteli,

koliko su i kako hteli, a srpski su to mogli činiti samo onoliko koliko im

je dozvoljavano iz Zagreba. Rezultat svega toga bila je slabo izučena srpska prošlost. Cilj te dobro osmišljene politike sastojao se u nameri da Srbi iz Hrvatske, Slavonije i Dalmacije zaborave svoju prošlost i da se nje, zbog zlonamernog i tendencioznog prikazivanja, više stide nego da se njome ponose. Lišavajući srpski narod sopstvene prošlosti, krojači njegove sudbine iz Zagreba i Beograda hteli su da ga liše i budućnosti. U skladu sa vekovnim težnjama hrvatske politike nameravali su da Srbe iz Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, postupno, ali sigurno, otrgnu od svog stabla i kao pravoslavne Hrvate pretvore u prave Hrvate.

Odlučan da stanem na put tim i takvim namerama Hrvata i da

podstaknem naučna istraživanja istorije Srba u Hrvatskoj, 5. septembra

1984. podneo sam predlog Odeljenju istorijskih nauka SANU da se osnuje

međuodeljenski odbor za istoriju Srba u Hrvatskoj. Predsedništvo

Akademije prihvatilo je taj predlog 27. februara 1986. godine. Jedan od

važnijih zadataka Odbora bio je da izdaje Zbornik o Srbima u Hrvatskoj. Do sada je objavljeno trinaest knjiga Zbornika.

Uporedo s izučavanjem istorije Srba u Hrvatskoj, Srpsko-hrvatskih

odnosa, jugoslovenstva, velikohrvatskih ambicija i genocida, izučavao sam i istoriju Srba u Ugarskoj od Temišvarskog sabora 1790. do kraja Prvog svetskog rata. Proučavao sam istoriju srpskog društva, srpske politike, kulture i prosvete, srpskih ideja, pokreta i ličnosti. Neke od tih radova objavio sam u knjizi Iz prošlosti Srema, Bačke i Banata. Predgovor za tu knjigu, pod naslovom Vasilije Krestić, istoričar koji nalazi rešenja,

napisao je akademik Čedomir Popov. On je Predgovor završio rečima:

„Knjigom izabranih radova Vasilija Krestića /…/ Srpska književna zadruga

na reprezentativan način predstavlja ovog, inače veoma priznatog i u

javnosti prisutnog istoričara iz ugla njegovih možda manje poznatih, ali

isto tako vrednih i aktuelnih radova ‒ onih o istoriji Srba u Ugarskoj ‒ u

jednom dinamičnom vremenu koje i današnjim generacijama nudi poučna i podsticajna iskustva i povode za razmišljanje.”

Knjigom Austrougarska građa o Ujedinjenoj omladini srpskoj znatno

sam dopunio naučna saznanja o toj organizaciji. Ona je nastala kao rezultat višedecenijskog pedantnog istraživačkog rada u arhivima nekadašnje Habzburške monarhije: u Mađarskom zemaljskom arhivu u Budimpešti, Državnom arhivu u Beču, Arhivu Hrvatske u Zagrebu i Arhivu Vojvodine u Novom Sadu. Građa je nastala iz pera mađarskih velikih župana, kraljevskih komesara, austrijskih i austrougarskih konzula u Beogradu, krajiških generala i ličnosti iz samog vrha Monarhije. U prikazu ove knjige dr Sofija Božić je zaključila: „Iz građe koja je nastala u organima vlasti Beča i Budimpešte, i to austrijskog Ministarstva policije, Ministarstva spoljnih poslova, Ministarstva unutrašnjih poslova, Ministarstva rata, Ugarskog namesničkog veća, Ugarske dvorske kancelarije, Ugarskog ministarstva unutrašnjih poslova i drugih, nameće se snažan utisak da su Srbi u Habzburškoj monarhiji imali odnegovanu svest o sopstvenom nacionalnom identitetu, da im nije nedostajalo nacionalno samopoštovanje i da su bili spremni da se svim raspoloživim sredstvima bore za sopstvena nacionalna prava i slobode.”

Knjigom Leci na srpskom jeziku (1848‒1849) osvetlio sam mnoga

zbivanja koja se tiču srpskog pokreta iz vremena revolucije. Rasuti na razne strane, po mnogim arhivima i bibliotekama, do pojave ove knjige, veći deo letaka nauci je bio nepoznat. Leci sadrže zanimljive i značajne podatke o tome kako je srpski pokret organizovan, kako je rušio staru i obrazovao novu vlast, kako, na koji način i kojim sredstvima je nova vlast mobilisala narod za borbu protiv Mađara, kako se borila protiv smutljivaca, širitelja neistina i izdajica. Dragocena su svedočanstva koja sadrže leci, a odnose se na upozorenja patrijarha Rajačića, upućena srpskom narodu, da se ponese časno, pošteno, čovečno i dostojanstveno prema nedužnim i nejakim, ženama, deci i starima, kao i prema zarobljenicima. U jednom letku patrijarh je uputio apel Srbima da ničim ne nanose uvrede stanovnicima katoličke vere, da svetinje naroda druge vere čuvaju i poštuju kao svoje, i da ne dozvole da se na bilo koji način raspaljuju strasti na osnovu verskih razlika.

Čitav opus iz ove oblasti, koja se tiče Srba u Vojvodini, zaokružio

sam sintezom pod naslovom Srbi u Ugarskoj. Tim radom popunio sam znatnu prazninu u istoriografiji Srba u Ugarskoj koja se odlikovala obiljem

studija, članaka i rasprava, ali je bila bez sinteze za čitav period od

Blagoveštenskog sabora 1861. do kraja Prvog svetskog rata 1918. godine.

Knjiga je tematski sveobuhvatna a svojevrsna je i zbog toga što je njom

proširen ugao posmatranja. Događaji nisu ocenjivani, kao što je to do sada bio slučaj, samo iz ugla Novi Sad ‒ Beograd ‒ Beč ‒ Budimpešta nego su prošireni i na Zagreb. Zato što se istorija Srba i Hrvata od revolucije

1848/49. i potonjih decenija veoma prožimala, saznanja o Srbima u Ugarskoj su u mnogim slučajevima proširena i produbljena. U svakom slučaju, ovo je prva potpuna istorija Srba u Ugarskoj, koja obuhvata vreme od Temišvarskog sabora 1790. do svršetka Prvog svetskog rata 1918. godine.

Od 1985. godine do današnjih dana sticajem okolnosti javno sam

reagovao na mnoga zbivanja u našoj zemlji. Kako je ona prolazila kroz razne nedaće, smatrao sam da, kao istoričar, po prirodi svoga posla, nemam pravo na ćutanje, već da sam dužan da se oglasim, da iznesem svoje viđenje o događajima, da ih objasnim i ocenim. S obzirom na brojnost mojih javnih oglašavanja, putem intervjua i izjava, kojih je u razmaku od nepunih 40 godina bilo više od 150, nikakve sumnje nema da su naši, pa i poneki strani pisani mediji bili zainteresovani da čuju moje mišljenje o raznim aktuelnim pitanjima. Intervjue sam objavio u dva toma pod naslovom Istoričar u vremenu prelomnih i sudbinskih odluka.

Brojnim i relativno čestim novinskim intervjuima i izjavama,

mnogim feljtonima, novinskim člancima o raznim aktuelnim temama,

nastupima na televiziji i radiju javno sam iznosio svoje naučne rezultate i

sa stanovišta svoje struke izricao sam ocene i kritike na račun našeg

savremenog društva i naše politike. Time sam u javnosti postao dobro

prepoznat, od mnogih prihvatan i hvaljen, ali od manjeg broja i kritikovan.

Osim navedenih i prikazanih radova objavio sam više memoarskih

tekstova, kao što su Uspomene Vladimira Jovanovića, Teodora Stefanovića Vilovskog, Vojvode Sime Popovića i Petra Ivaniševića. Zajedno sa kolegama iz Arhiva SANU, Miletom Stanićem, Dragoslavom Opsenicom i Ivanom Spasović, objavio sam više knjiga građe.

Pod naslovom Zapamćenja objavio sam i svoju autobiografiju.

Kao dugogodišnji sekretar Odeljenja istorijskih nauka uredio sam

više desetina knjiga i periodičnih publikacija. Kao upravnik Arhiva

SANU, kojim rukovodim punih 40 godina, osnovao sam Kabinet za medalje u kojem je nastala Zbirka odlikovanja Arhiva SANU, koja danas ima više od hiljadu predmeta: ordena, medalja, spomenica, plaketa, znački, povelja, diploma i drugih odličja domaćeg i stranog porekla. Zajedno sa istoričarem arhivistom Arhiva SANU Borkom Masalušićem objavio sam knjigu Zbirka odlikovanja Arhiva SANU.

I na samom kraju ovog izlaganja, koje sam želeo da lišim

narcisoidnosti, radi mlađih, koji to ne znaju, hoću da zabeležim da sam

pripadao onoj nevelikoj grupi kolega iz Akademije (Milutin Garašanin,

Pavle Ivić, Dejan Medaković, Vojislav Đurić mlađi, Čedomir Popov i

Miroslav Pantić) koja se svojski zalagala da se pristupi poslu pripremanja

i izdavanja Srpske enciklopedije. Pošto je u samom vrhu Akademije bilo

onih koji nisu želeli da se ona upušta u poslove oko izrade Srpske

enciklopedije, bili smo prinuđeni da i unutar Akademije i u javnosti

lomimo te neracionalne otpore. Tek kada smo u tome uspeli krenuo je posao na izradi azbučnika Srpske enciklopedije.

Ne mogu propustiti a da ne pomenem da je moje dobro poznavanje

istorije Srba u Hrvatskoj, srpsko-hrvatskih odnosa i istorije Srba u

Ugarskoj, tj. u Vojvodini, dobro došlo prilikom pisanja Memoranduma

SANU. Tokom rada na tom dokumentu bio sam zadužen da napišem odeljke Memoranduma koji su se ticali Hrvatske i Vojvodine.

Ovo izlaganje zaključiću rečima: u nauci sam išao svojim putem,

sledio sam sopstvena saznanja i čvrsto sam se držao naučno proverenih

činjenica. Voleo sam i volim posao kojim se bavim. Verujem da on nije

uzaludan, da ima dubokog smisla, da je društveno koristan i sa stanovišta

nacionalnih i državnih interesa neophodan. Ja sam učinio šta sam i

koliko sam mogao da učinim u vremenu u kojem sam živeo i sredstvima koja su mi bila na raspolaganju. Vreme će najbolje oceniti da li je, koliko je i po čemu je moje naučno delo značajno a sa nacionalnog i društveno-političkog stanovišta korisno.

1 Istorija srpske štampe u Ugarskoj ima dva izdanja.

2 Ova istorija objavljena je u dva izdanja na srpskom i jedno na engleskom jeziku. Ona je nagrađena Oktobarskom nagradom grada Beograda za 1992. godinu. Iste godine dobila je nagradu lista „Politike” za

publicistiku i nauku i nagradu grada Beograda i Udruženja izdavača i knjižara za izdavački poduhvat godine.

3 Knjiga je objavljena u dva izdanja na srpskom i jednom na engleskom jeziku.

4 Knjiga je objavljena u pet izdanja na srpskom, dva na engleskom, i po jednom na francuskom i ruskom jeziku.

5 Reč je o hrvatskom teroristi, ustaši, Miljenku Hrkaču, koji je 13. jula 1968. podmetnuo bombu u beogradskom bioskopu „20. oktobar”.

--

--

„Svedok“ se bavi političkim, ekonomskim i društvenim dešavanjima u Srbiji i u svetu. Od maja 1996. do marta 2020. Svedok je izlazio u štampanom izdanju.

Love podcasts or audiobooks? Learn on the go with our new app.

Get the Medium app

A button that says 'Download on the App Store', and if clicked it will lead you to the iOS App store
A button that says 'Get it on, Google Play', and if clicked it will lead you to the Google Play store
Svedok Online

Svedok Online

49 Followers

„Svedok“ se bavi političkim, ekonomskim i društvenim dešavanjima u Srbiji i u svetu. Od maja 1996. do marta 2020. Svedok je izlazio u štampanom izdanju.