Kako su Bunjevci postali „Hrvati“

Odlukom GNOOV od jeseni 1944. do 15. maja 1945. , Bunjevci a sa njima Šokci, ugurani su u hrvatski nacionalni korpus, a da nisu znali da su Hrvati

Piše: Istoričar Jovan Pejin

Poslednjih sedam decenija, pod nacionalnim imenom u Vojvodini se pojavljuju Hrvati sa složenim imenom Bunjevci-Hrvati ili Hrvati-Bunjevci.

Bunjevci (narod) se posle Drugog svetskog rata ne tretiraju kao narod koji je pod ovim imenom svojom voljom, zajedno sa Šokcima (takođe narod) sopstvenom odlukom ušao u jedinstvo sa Srbijom učešćem radu Velike narodne skupštine Srba, Bunjevaca i ostalih Južnih Slovena, održane u Novom Sadu 26. novembra 1918. godine.

Odluka prvaka Bunjevaca i Šokaca da uzmu učešće u radu Velike narodne skupštine nije slučajna.Potekla je iz nacionalnog preporoda koji su pokrenuli oni sami sedinom 19. veka.

Devetnaesti vek bio je pun naconalnih izazova u samoj Ugarsko, čiji svedoci su bili Bunjevci i Šokci a stizale su vesti iz raznih krajeva Evrope o nacionalnim pokretima u Poljskoj,Češkoj, Italiji…

Naročito su bile uzbudljive vesti koje su stizale iz Srbije i srpskih krajeva u Turskoj, posebno sa crnogorsko-turske grance koji su bili u žiži intersovanja Srba i Bunjevca.

Vesti su bile pokretači i podrška ideji da se pruži otpor mađarizaciji i motiv za međusobno približavanje političkih stavova.

Bunjevci imaju vekovno nasleđe svoje nacionalne posebnosti, iskustvo otpora asimilaciji u odnosu na Mađare a u novije vreme nasleđeno iskustvo primenjuju prema Hrvatima. Uzor su im bili pravoslavni Srbi njihovi susedi u prošlost i sadašnjosti, sa kojima su delili dobro i zlo i na kraju, koji su uspešno održavali svoju crkeno -školsku autonomiju koja im je čuvala jezik, koji su stvorili Vojvodovinu Srbiju 1848. godine na snovu carskih privilegija branili sebe i svoju crkvu koja im je zamenjivala državu.

Uzor za oba naroda bila je Kneževina Srbija od Prvog ustanka a naročito u vreme kneza Mihaila, čiji rad na obnovi i učvršćenju državnosti ih je podstaka da podvaleče svoju posebnost kao narodi. Učitelji i sveštenici, Bunjevci i Šokci, izložen udaru mađarizacije oslonili su se na sopstveno sećanje o sebi i epiku koja je postojala u njihovoj svesti,branili su svoj narod propovedima u crkvama pozivom da čuvaju svoje običaje i jezik.

Rečeno učešće u radu Velike narodne skupštne novembra 1918. godine zato nije bila formalnost. Bunjevci i Šokci su se kao vojnici dobrovoljci u srpskoj vojsci do 1918. godine izjasnili za ujedinjenje sa Srbijom. Navešćemo imena nekoliko vojnika dobrovoljaca Šokaca i Bunjevaca: Mate Brdarić, Ivo Zlatar, obojica iz Sonte zajedno sa Ivom Sečkarom iz Odžaka. Sa njima su bili Bunjevci:Stepan Šević, Pavle Vuturuvić, Marko Dučić i Strubicki Janoš, svi iz Subotice. Njima su se pridružili Josip (Jožef) Parčetić, Ivan Stroganac iz Sombora, svi vojnici borci.

Ovi vojnici-dobrovoljci, danas zaboravljeni od Bunjevaca i Šokaca, njihova odluka da stupe u srpsku vojsku, rezultat je preporoda koji su Bunjevci i Šokci doživeli nacionalnim radom don Ivana Antunovića, Bunjevca iz Kaloče i saradnika sveštenika i novinara. Preporod Bunjevaca počeo je samostalno. Preporoditelji su bili sami Bunjevci, kao što smo rekli, don Ivan Antunovć a sa njim Bozo Šarčević za razliku od Hrvata, koji ih danas svojataju, koje su na peporod podstakli i vodili Nemci, Česi ili Italijani.

Preporoditelji su pokrenuli otpor mađrizaciji koja je uzela maha posle osnivanja Društva za mađarizaciju 1871. godine. Uspeh nije izostao zahvaljujući radu novinara i pojavi pesničkih radova pokretača bunjevačke književnoti. Osetivši da su narod, Bunjevci su shvatili da ih od pravoslavnih Srba deli samo sopstvena konfesionalna posebnost ali ih je zbližavala srpska državna tradicija sa Kosovskom legendom. Knez Lazar i Kraljevć Marko zajedno sa carem Stipanom postojala je u njihovoj svesti kao bunjevački junaci.

Među Bunjevce tada se pojavio i istakao štićenik biskuapa Ivana Antunovića, novinar Kalor/Dragutin Milodanović, koji je svestrano radio na buđenje svesti svog naroda i napadao mađarofilsku inteligenciju i čak otišao u Srbiju, stupio u vojsku i učestvovao u oba srpsko-turska rata 1877–1878.

Moramo ovom prilikom da dodamo promenu, četvrt veka kasnije posle Velike skupštine, krajem Drugog svetskog rata uspostsvljena Vojna uprava Banata, Bačke i Baranje je bila pod komandom kroatizovanog Bunjevca iz Like, generala Ivana Rukavine od 8. oktobra 1944, do aprila 1945. godine, koji je pre nego što je došao u Novi Sad bio komandant Glavnog štaba NOV Hrvatske. Došao je u Novi Sad sa Četvrtim hrvatskim korpusom koji je stacioniran na prostoru Vojne uprave za Banat, Bačku i Baranju, dok je Srem bio kratko vreme “Federalni Srem”;, a potom Autonomna pokrajina Vojvodina. Za vreme okupacije teritorije Srbije, Banata, Bačke i Baranje, od Četvrtog Hrvatskog korpusa izvršeno je logorisanje ostataka folksdojčera, odnosno, koji se nisu povukli sa Vermahtom. Istovremeno je vršen pritisak na mađarsku manjinu u zapadnoj Bačkoj s ciljem da se protera 35000 Mađara i nasele Hrvati.

Za vreme okupacije teritorije Vojne uprave za Banat, Bačku i Baranju hrvatska UDB-a izvršila je gonjenje nemzetera iz Bačke i izvršila 1770 smrtnih presuda nad ratnim zločincima.

Posle povlačenja Četvrtog hrvatskog korpusa vlast, u sada već formiranoj pokrajini, preuzeo je Glavni narodnoosobodilački odbor Vojvodine.Nasuprot shvatanju o sebi samih Bunjevaca i Šokaca GNOOV je naredio da su oni Hrvati.

Posle 27 godina od oslobođenja i ujedinjenja Bunjevci a sa njima Šokci od jesen 1944, do 15. maja 1945. ugurani su u hrvatski nacionalni korpus, a da nisu znali da su Hrvati.

Ono što je zanimljivo jeste da Bunjevci nisu bez gunđanja prihvatili naredbu Glavnog narodnooslobodilačkog odbora od 14. maja 1945, Odelenja za unutrašnje poslove broj:1040/1945 u Novom Sadu, koju je potpisao načelnik za unutrašnje poslove Marinković.

Nasuprot činjenicama koje su utvrdili etnografi, istoričari i lingvisti nemački, mađarski, češki, francuski, da ne pominjemo same Bunjevce i Srbe tokom 19. veka do sredine 20-tog koji su smatrali da su ove dve nacionalne grupe srpske i da govore srpskim jezikom GNOOV ih je proglasio za Hrvate.

Kad ovo kažemo moramo podvući zaključak italijanskih jezuita koji su pisali istoriju katoličke crkve u 18. veku u kojoj je jasno rečeno da su Neretljani Srbi. Neretvu smatraju za integralnu srpsku zemlju, jednu od četiri srpske kneževine Serbia mediteraniea ili Primorska Srbija koju čine Neretva (Paganija), Zahumlje, Travunija i Duklja.Ovo je prostor odakle su se raselili Bunjevci prema severozapadu i severu i poneli svoj etnonim koji su prihvatili od Romeja iz primorskih gradova.

Izričito, naredba zaključuje da bunjevačka i šokačka narodnost ne postoji, da svi Bunjevci i Šokci imaju da se smatraju za Hrvate, da u ispravama, biračkim spiskovima i drugim aktima u kojima se navodi narodnost ima da se unosi “;…samo i isključivo kao Hrvati”. Sva dokumenta koja su izdata u kojima su označeni kao Bunjevci ili Šokci “…imaju se uništiti i nova izdati”.

Naredba sa preporukom postupka prema ova dva mala naroda izazvala je među njihovim pripadnicia opštu zabunu, koja je zatim popunjena fantazijama hrvatske istoriografije.

Pritisnuti su obnovljenom velikohrvatskom propagandom i propagandom bratstva jedinstva koja ih je razdvojila od njihovog nacionalnog i kulturnog nasleđa i nacionalne ideje o njihovoj posebnosti, koja je živela i živi u njihovoj svesti da su narodi, ideje koja je negovana samoniklo više vekova i operacionalizovana od preporoda sredinom 19. veka.

Preporod Bunjevaca i Šokaca započeli su sami Bunjevci na osnovu sopstvenog predanja podstaknuti radom don Ivana Antunovića i njegovom akcijom odbrane od mađarizacije koja se od sredine 19. veka približavala svom vrhuncu.

Uz pomoć KPJ/SKJ na osnovu rečene naredbe o dehumanizaciji stvarani su novi: Bunjevac-Hrvat i Hrvat-Šokac, koji su se potom kroz političke funkcije kao predstavnici “bunjevačkih” i “šokačkih” Hrvata suprostavili Srbima i državi Srbiji.

Rečena naredba GNOO Vojvodine obnovila je na klasnoj osnovi KPJ/SKJ politiku Hrvatske seljačke stranke započete neposredno posle usvajanja Vidovdanskog ustava 1922, ali sada u znaku demografske podrške kolonista Hrvata iz Dalmacije, Like i Bosne i Hercegovine, dvojne svesti bunjevačko-hrvatske i šokačko-hrvatske.

Ovom kolonizacijom koju je pratila kroatizacija domaćeg rimokatoličkog stanovništva KPJ/SKJ se pridružila novoj velikohrvatskoj vlasti u Zagrebu i omogućila joj da proizvede nove Hrvate u Bačkoj, Baranji i Sremu.

Još jedno pitanje je ostalo nerešeno, koliko je Bunjevaca ubijeno bez suda odmah nakon oslobođenja Bačke oktobra 1944, do maja 1945, sa jedinom krivicom što su odbili da budu Hrvati.Takođe ostalo je pitanje bez odgovora koliko je Bunjevaca bilo upućeno na “revidiranje stava da su Bunjevci narod” na Goli otok. Sama naredba GNOOV je izraz podrške KPJ/SKJ velikohrvatskim ambicijama HSS kao koalicionom partneru KPH, deo procesa započet 1923. godine kada je advokat Antun Matejić, Bunjevac iz Sombora stupio u vezu sa Alojzijem Stepincem koji je u to vreme posle izlaska iz vojske Kraljevstva SHS, tražio rešenje svog statusa u Zagrebu. Uporedo sa poznanstvom sa ratnim veteranom Kaundka Vermahta i sada “pričuvnim” oficirom nove vojske Kraljevstva SHS sa tada studentom Alojzijem Stepincem, Antun Matejić se upoznao sa Pavlom Radićem, bratom Stjepana i prihvatio njegov stav da se bunjevačko pitanje nemože rešiti bez HSS. Potez Antuna Matejića podržao je Grga Vuković, advokat, takođe iz Sombora inače prijatelj Dušana Dude Boškovića, advokata iz Pančeva, do ujedinjenja 1918. godine gorljiv radikalski prvak, koji je 7. novembra 1932, u Zagrebu u ime Vojvođanskog fronta potpisao Zagrebačke punktacije i prihvatio Mačekov politički program rešavanja nacionalnog i državno-pravnog pitanja Jugoslavije.

Svi zajedno prešli su preko činjenice na osnovu istraživanja arhivaija i literature da su Bunjevci masovno došli u Bačku 1687. godine u vreme Velikog Bečkog rata kao “katolički Raci” i zato ih etnolozi i istoričari Mađari smatraju za katoličke Srbe.

Najviše su se naselili u Subotici a pored rimokatolika sa njima su došli i pravoslavni koji su istakli svoju posebnost.

Branili su svoj jezik pod udarom mađarizacije. Primer njihove svesti otpora denacionalizacije najbolje pokazuju Šokci iz Santova u blizini Baje kada su 1899. godine radi očuvanja jezika prešli iz rimokatoličanstva na pravoslavlje, što je najbolji primer njihove svesti o sebi i svom poreklu.

Delovanje radi nametanja hrvatstva Bunjevcima i Šokcima dalje se odvijalo kroz rad novosnovanog Hrvatskog kulturnog društva “Miroljub” u Somboru, od 1936. godine upravo od vremena kada je Alojzije Stepinac preuzeo vođenje Zagrebačke nadbiskupije. Društvo je osnovala grupa Bunjevaca iz materijalnih razloga posle dobijanja podrške od HSS iz Zagreba.

Osnivači društva za svoj poduhvat su bili bogato nagrađeni. Njihov rad je izazvao političku krizu u Bačkoj kada je avgusta 1939. godine formirana Banovina Hrvatska pošto je postavljeno pitanje njenog jedinstva.

Bunjevci su odbili ovakvu rabotu i priključili se Srbima i Mađarima koji su bili protiv njene podele.

Bunjevačka javnost malo je upoznata sa stavovima Zagreba, odnosno političke pozadine nametanja hrvaštine, osim podrške renegatima iz njihove sredine, koja prevazilazi formalnost.

Bunjevci veruju u sebe i pružaju na kulturološkoj osnovi otpor kroatizaciji, koja je vođena političkim pritiskom do jeseni 1988. godine kada je u Vojvodini srušen antisrpski režim pokrajine podržavan i podstrekavan iz Zagreba. Sada se kroatizacija odvija kroz rimokatoličku crkvu i nacionalnih organizacija Bunjevaca i Šokaca renegata.

Godine 1945, kada su naredbom “ukinute” bunjevačka i šokačka narodnost, na čelu Zagrebačke nadbiskupije bio je kontroverzni dr Alojije Stepinac, koji je ovaj iskorak njemu neprijateljskih vlasti dočekao bez neke posebne reakcije u javnosti. Nije protestovao što je komunistička vlast izvršila takav udar na deo rimokatoličke pastve u tada Jugoslaviji, inače privržene crkvi.

Možda su ciljevi kroatokomunističkog Zagreba i vrha KPJ u pogledu zahvatanja teritorije Vojvodine njemu bili bliski.

Naredba GNOOV od 14. maja 1945. godine lišila je Bunjevce i Šokce daljeg nacionalnog razvoja. Ustoličila je laž virtuelne hrvaštine, njenog trajanja i uloge u istoriji Balkana. Nametnuli su pitanje gde su tragovi državnosti Hrvatske, zatim materijalni i demografski do duhovnosti.

Lišavanje Bunjevaca i Šokaca suštine njihovog nacionalnog osećanja, ustoličena je laž o njihovom nacionalnom biću i stvoreno je dvojstvo u njihovoj svesti — znaju da nisu Hrvati, da su Bunjevci, ali naredbom su Hrvati.

Znaju da ne govore hrvatski ali im se nameće silom hrvatski jezik — govore bunjevački, koji uče sa majčinim mlekom u roditeljskoj kući gde odrastaju, koji zovu još i racki.

Poseban bunjevački identitet mogli su i mogu da podvlače zato što su svestan narod bez obzira što su u Srbiji još uvek pritisnuti agresivnom naredbom GNOOV. Problem je što ih država Srbija ne štiti, nego podilazi primitivnoj i bahatoj velikohrvatskoj pomami sa nadom da će na ovaj način smiriti hrvatsku glad za teritorijama i narodom.

Ovo stanje traje sedam decenija bez prekida da bi u vreme stogodišnjice ujedinjenja Vojvodine i Srbije ovako komponovani Hrvati zatražili deo vlasti u republici Srbiji ne kao njeni građani nego kao Hrvati.

Radi se o novoj hrvatskoj agresiji na Srbiju i oblikovanju političke velikohrvatske propagande prema šablonu virtuelne hrvatske istoriogrfije. Ovaj zahtev je konačni vrh nasilja nad Bunjevcima pod kojim žive od 1945, kada je započela njihova dehumanizacija na državnm nivou Jugoslavije — da ne postoje.

Upravo zahtev renegata,novih Hrvata, da dele vlast u Srbiji uočava se u smislu pritiska na Srbiju kako bi bila predstavljena kao netolerantna država, što je ostatak antisrpske propagande bivše KPJ/SKJ i stranih centara moći, nezadovoljnika novim granicama u Evropi posle 1922. godine. Bunjevci već sedam decenija brane svoje biće od dehumanizcije, svoj jezik i običaje od Hrvata koji nastoje da demografski povećaju svoj broj. Da se prošire na tuđe teritrije i asimiluju druge narode.

Uvođenje bunjevačkog jezika u službenu upotrebu u Subotici što je pokrenuo Bunjevački nacionalni savet je zadovoljenje pravde.

Potvrdili su činjenicu da su narod.

Ovaj proces treba nastaviti i uvesti bunjevački u Sombor, Sentu, Bajmoku i drugim mestima u kojima žive i rade negujući svoju tradiciju. Javno je odbačena, od Saveza bačkih Bunjevaca i Bunjevačkog nacionalog saveta, naredba GNOO Vojvodine od 14. maja 1945, da Bunjevci ne postoje kao narod.

Bunjevci u prošlosti nisu govorili hrvatskim jezikom, niti je novoštokavska ikavica i ijekavica “jezičko nasleđe Hrvata”.

O hrvatskom jeziku važi stav među lingvistima da njihov savremeni jezik nije hrvatski, a o Hrvatima da su jedini narod na svetu koji nema svoj jezik. Štokavska ijekavica i ikavica su nasleđe srpskog jezika.

Manipulacija svešću Bunjevaca od strane KPJ/SKJ nije uspelo bez obzira na proces dugog trajanja.

„Svedok“ se bavi političkim, ekonomskim i društvenim dešavanjima u Srbiji i u svetu. Od maja 1996. do marta 2020. Svedok je izlazio u štampanom izdanju.